TEORÍA

@	Ortografía Artigo Posesivo Demostrativo Substantivo e adxectivo Pronome persoal Verbo Sintaxe

I.- ORTOGRFÍA

I.1.- ALFABETO

GRAFEMA: representación escrita dun fonema
1.- Os nomes das letras teñen xénero masculino: o gue, o que, o xe, o zeta...
Os dígrafos representan un único son:o che, o gue u, o elle, o ene hache, o que u,o erre dobre.
2.- k, w, j, y, ç (ka, uve dobre, iota, y grego, cedilla ) só se usan en palabras tomadas doutros idiomas: kantiano, byroniano, wagneriano, Jefferson, Eça de Queiroz
Obsérvese: quilo, quilómetro, quilovatio. (Abreviaturas con k)
3.- Exemplos de uso do h: Helena, Henrique, Heladio, hendecasílabo, hedra, hipocrisía, harmonía (compostos e derivados dos anteriores)
Mais: arpa, orfo, oso, oco, irmán, inchar, ermida, ombreiro, baía, aí.
4.- Exemplos de uso do v/b:
- baleiro, orballo, bolboreta, móbil, marabilla. pobo, goberno...(compostos e derivados dos anteriores)
- avó, avogado, voda, varrer, vasoira, ouvear, esvarar, pavillón, gravar, gravata, vulto, verniz, verza, covarde, esvelto, voitre
5.- nh representa unha consoante nasal velar. Debe manterse unida no final de liña.
6.- g+a,o,u gu+i,e (gü) Para a representar a gheada: gh
7.- Uso do x: exame, extensión, léxico, téxtil, tórax...
Obsérvese: escavadora, estender (extensión), estrañar, estraño, estranxeiro
esaxeración, esaxerar, esixir, esixente. (oxíxeno)

I.2.ACENTO ORTOGRÁFICO

1.- AGUDAS (oxítonas). Ex. : chofer, chinés
- Acentúanse as polisílabas rematadas en -vogal (+n, s, ns): mamá, cafés, algún, peóns.
- Mais non levan acento ortográfico:
a) Monosílabos: leis, el, ti.
b) As rematadas en ditongo decrecente (+ n, s): papeis, colleu, amei, tomou, pediu, azuis.
c) As rematadas noutra consoante que non sexa -n ou -s: cantar, nariz, arroz.
2.- GRAVES (Paroxítonas). Ex. : atmosfera, biosfera, heroe
Levan acento ortográfico cando rematan en consoante diferente de n, s , ou en grupos consonánticos distintos de -ns: álbum, móbil, mísil, réptil, Félix, tríceps, carácter. (Tamén se acentúan as que teñen ditongo decrecente na última sílaba: amábeis).
Polo tanto: cantan, cantas, lapis, canons, colons, dolmens.
3.- ESDRÚXULAS (Proparoxítonas).
Todas levan acento ortográfico: mágoa, bárbaro, tépedo, xílgaro, térmite.
4.- i, u en hiato.
Independentemente das regras anteriores, levan acento ortográfico as vogais i, u tónicas cando van inmediatamente antes ou despois dunha vogal átona, para indicar que ambas as vogais non forman ditongo: aínda, baúl, caída, Coímbra, egoísmo, miúdo, raíña, raíz, ruído, saía, súa, traía, túa, xuízo... (i, u non se acentúan cando entre elas e a átona aparece un h: prohibes)
5.- Estranxeirismos e latinismos: seguen as normas anteriores.
6.- OBSERVACIÓNS.
6.1.- As maiúsculas levan acento ortográfico.
6.2.- Non levan acento ortográfico os adverbios acabados en -mente, os demostrativos, o numeral un.
6.3.- Tampouco o levan os interrogativos e exclamativos: Como lle vai? Onde estás? Preguntoulle cal quería. Só se acentúan para evitar posibles anfiboloxías: dille que queres // dille qué queres.
6.4.- O pronome posposto ao verbo conta como unha sílaba máis, pero mantense o acento diacrítico: cóntallo, éme igual, dálle.
6.- Acentos DIACRÍTICOS.

II. ARTIGO

II.1. DETERMINADO: o, a, os, as (El Rei, El Señor)

As segundas formas lo, la, los, las son de uso obrigatorio tras da preposición por e do adverbio u (vén pola rúa, u-lo can?)

II.2. INDETERMINADO: un, unha, uns, unhas

 III. POSESIVO

- mi (respecto) con madre ou padre
- cadanseu, cadansúa, cadanseus, cadansúas (dsitributivo)
- de meu, de teu, de seu, de noso, de voso, de seu: propiedade, en por si

IV. DEMOSTRATIVO

Os demostravivos contraen coas preposicións de, en

V. SUBSTANTIVO E ADXECTIVO

V.1.- XÉNERO

1.1.- Substantivos nos que o cambio de xénero non se refire ao sexo:
1.1.1.- Tamaño: pipo, rato, barco, vasoiro.
1.1.2.- Feminino colectivo: madeiro, gran, ovo.
1.1.3.- Semanticamente diferentes: porto, corte, cura
1.2.- Xénero mal usado por influencia do castelán:
1.2.1.-MASCULINOS: Berce, cal, cárcere, costume, couce, cume, cuspe, dote, fel, labor, leite, lume, mel, nariz, riso, sal, sangue, sinal, sorriso, ubre, legume, nomes de letra.
1.2.2.-FEMININOS:
- cor, dor, orde, orixe, ponte, testemuña, suor, marxe.
- Palabras acabadas en -axe, menos paxe, traxe, garaxe, personaxe.
- Palabras acabadas en -se (=sis), -ite (=itis): análise, farinxite, peritonite.
- As que comezan por á tónico non mudan de artigo: a arte
OBSERVACIÓN: as árbores froiteiras teñen o mesmo xénero que a froita, agás castiñeiro e figueira.
1.3.- Formación do feminino.
O feminino fórmase comunmente co morfema -a, que se une directamente ao masculino (deus, rapaz, avó, só, cru, chinés, burgués- deusa, rapaza, avoa, soa, crúa, chinesa, burguesa) ou substitúe a vogal final da forma masculina (sobriño, presidente -sobriña, presidenta). Mais:
1.3.1. Nomes rematados en -n:
1.3.1.1.- -án/-á: aldeán, artesán, chan, cidadán, cristián, curmán, irmán, pagán, san, alemán, catalán, afgán -aldeá, artesá, chá, cidadá, crumá, irmá, pagá, sa, alemá, catalá, afgá-
1.3.1.2.- -án/-ana: despectivos: folgazán, charlatán...-folgazana, charlatana-
1.3.1.3.- -ón/-oa: ladrón (ladra), león, patrón, campión -ladroa ou ladra, leoa, patroa, campioa-. Nos aumentativos e despectivos-ona: cabezón, abusón, faltón -cabezona, abusona, faltóna-.
1.3.1.4.- -in/-ina: bailarín -bailarina-
1.3.2. Sufixos especiais: barón, duque, abade, poeta, rapaz, galo, actor, emperador, rei, heroe, xudeu, sacerdote, tsar -baronesa, duquesa, abadesa, poetisa, rapaza, galiña, actriz, emperatriz, raíña, heroína, xudía, sacerdotisa, tsarina-.
1.3.3. Palabras diferentes (heterónimos): mao, bo, cabalo, xenro, castrón, can, home, macho, frade, padriño, pai, marido, padrasto, compadre, príncipe -má, boa, egua, nora, cabra, cadela, muller, femia, freira, madriña, nai, esposa, madrasta, comadre, princesa-.
1.3.4. Non hai formas para o feminino:
Úsase o artigo: intérprete, estudante. Úsase macho/femia para animais: sapo, pardal, paspallás.

V.2. FORMACIÓN DO PLURAL

1.- Palabras rematadas en vogal ou ditongo: engaden -s
2.- Palabras rematadas en -r e -z: engaden -es
3.- Palabras rematadas en -s e -x (ks): as agudas rematadas en -s engaden -es; mais se rematan en grupo consonántico ou -x (ks), permanecen invariábeis. As graves e esdrúxulas permaneces invariábeis
4. Palabras rematadas en -n: engaden -s
5.- Palabras rematadas en -l: os monosílabos engaden -es e os de máis de unha sílaba cambian o -l do singular por -is en plural (no caso de -íl, -ís). Mais:
- palabras graves rematadas en -l: engaden -es
- palabras graves rematas en -bel, plural -beis
- palabras compostas sobre monosílabos rematados en -l: engaden -es
6.- Palabras rematadas noutras consoantes (cultismos e estranxeirismos): engaden -s

VI. O PRONOME PERSOAL

VI.1.- Formas tónicas:

-Reflexivo: si
-Cortesía: vostede, vostedes (esixen o verbo en 3ª persoa)
-En réxime de preposición:
* 1ª persoa: min
* Preposición con: comigo, contigo, connosco, convosco, consigo

VI. 2.- Formas átonas:

(1) Enclítico dunha forma verbal rematada en -r ou -s, tras o adverbio u: collela, cóllelo, ula?
(2) Enclítico dunha forma verbal rematada en ditongo: comeuno, deixeina
-Reflexivo 1ª persoa: me, nos; 2ª persoa: te, vos; 3ª persoa : se
-Cortesía: 3ª persoa (o..., os..., lle, lles)
-Solidariedade:

• che (atuando a 1)
• vos (atuando a varios, -as)
• lle (de vostede a 1)
• lles (de vostede a varios, -as)

VI.3.- Contraccións:

VI.5.- Colocación do pronome átono no enunciado:

1.- En oracións subordinadas: antes do verbo

2.- Non subordinadas: despois do verbo. EXCEPTO (vai antes do verbo):

• Oracións desiderativas e enfáticas. Para salientar a palabra que precede ao verbo
• Oracións introducidas por partícula interrogativa ou exclamativa
• Se ao verbo precede un negativo
• Se ao verbo precede: alguén, todos, calquera....
• Se ao verbo precede: case, ata, disque, eis, mesmo, seica, velaí, aínda, axiña, sempre, só, tamén, ben, cedo, tarde, mal, moito, tal vez, quizais, .....

3.- Cos infinitivos: se o infinitivo é suxeito, predicado nominal ou aposto, o pronome vai despois. No resto dos casos pode ir antes ou despois, mesmo se pode intercalar entre o infinitivo e unha preposición/conxunción que o rexe

4.- Cos xerundios: se é núcleo verbal, o pronome vai despois; no resto dos casos antes ou despois

 Orde de colocación dos pronomes: Primeiro vai se, logo o pronome de solidariedade, logo complemento indirecto e o complemento directo

VII. VERBO

VII.1. REGULAR

raíz/lexema vogal temática sufixo de modo e tempo sufixo de número e persoa

VII.2. IRREGULAR

Conxugación de:

1.- Verbos irregulares co mesmo lexema no pretérito, antepretério, imperfecto de subxuntivo e futuro de subxuntivo.

1.1. dicir, facer, poñer/pór, querer, traer

1.2. caber, haber, saber