Compositores galegos

A primeira referencia de música escrita en Galiza que temos é o Códice de Fernando I (Libro de horas) en 1055, escrito nalgún mosteiro galego. Por desgracia, a súa notación non nos permite coñecer cómo era a música.

Galiza foi un centro cultural extraordinario no Medievo, debido á importancia da Catedral de Santiago (de onde saíron dúas xoias como o Pórtico da Gloria e o Códice Calixtino), e do Camiño de Santiago, unha autopista da información da época. Tamén, amosando o poderío da nobreza, houbo outras importantes manifestacións musicais, como a tradición dos trobadores da que sairían as Cantigas de Santa María.

Códice Calixtino

O Códice Calixtino é un conxunto de textos reunidos en Santiago de Compostela nos anos finais do arcebispado de Diego Xelmírez e que se presentaba como da autoría do Papa Calixto II (que sae na portada). Consiste nun conxunto de textos anteriores de carácter litúrxico, histórico e haxiográfico que pretendía servir como promoción da sé apostólica de Santiago de Compostela, ideado polo arcebispo Xelmírez e redactado por varios autores entre 1139 e 1173.

O Códice Calixtino divídese en cinco libros.

Libro I
Consiste nunha antoloxía de homilías, cantos litúrxicos, cantos de peregrinos e de sermóns en honra do apóstolo Santiago que se celebraban na catedral de Santiago. O manuscrito constitúe por riba de todo un manuscrito musical. A maior parte das pezas son melodías gregorianas. Pero tamén hai unha vintena de pezas polifónicas, as primeiras en ser notadas e contén a primeira notación dunha peza a tres voces: Congaudeant catholici, que aparece asinada por Magister Albertus Parisiensis.
A maior parte dos autores son franceses e de épocas anteriores: Venance Fortunat, bispo de Poiters no século VI, Fulbert de Chartres do século XI.

Libro II
É unha compilación de 22 miragres atribuídos a Santiago e que ocorren en diversas partes de Europa, en especial no percorrido do Camiño de Santiago

Libro III
Relata a evanxelización do apóstolo Santiago en Hispania e a translación do seu corpo.

Libro IV
Narra a historia de Carlomagno e de Rolando en Hispania dun xeito épico e fantástico. Amosa un Carlomagno descubridor da tumba do apóstolo Santiago e creador dos inicios da peregrinación a Compostela e da súa igrexa.Foi o libro máis difundido do Códice Calixtino, e que serviu de inspiración a varios cantares de xesta feitos en Francia e Italia.

Libro V
É un conxunto de consellos prácticos para os peregrinos, cos lugares onde descansar, calidade das augas, as reliquias a venerar, as xentes e cidades do camiño ou os santuarios a visitar antes de chegar á catedral de Santiago de Compostela.

Os trobadores

O trobadorismo é a primeira manifestación literaria da lingua galega. O seu xurdimento ocorre no século XII. As súas orixes danse na Provenza, de onde se vai espallar por prácticamente toda Europa. A pesares diso, a lírica medieval galego-portuguesa posúe características propias e un gran número de obras conservadas.

Dentro do trobadorismo galego-portugués, as cantigas divídense en líricas (cantigas de amor e cantigas de amigo) e satíricas (cantigas de escarnio e cantigas de maldizer)

Na lírica galego-portuguesa destacan:
• Afonso X o Sabio
• Airas Nunez
• Bernal de Bonaval
• Don Denis
• Don Duarte
• Johan Garcia de Guilhade
• Meendinho (xoglar)
• Martín Codax
• Paio Gomez Charinho
• Paio Soares de Taveirós
• Pero Amigo
• Pero da Ponte (segrel)
• Pero Meogo
• Johan de Cangas

Martín Códax

Martín Codax foi un xoglar galego, posiblemente de Vigo polas continuas referencias a dita cidade nos sus poemas, de entre mediados do século XIII e principios do XIV. Apenas existen datos sobre a identidade do persoaxe.

O seu corpus literario limítase a 7 cantigas de amigo que figuran nos cancioneiros de lírica galaico-portuguesa e no Pergamino Vindel. O descubrimento deste pergamino foi froito da casualidade: sucedeu cando Pedro Vindel a principios do século XX o atopou na súa biblioteca servindo de forro a un exemplar do "De officiis" de Cicerón. Das sete, soamente seis posúen notación musical. Son pezas inspiradas na natureza, e máis concretamente, no mar da ría de Vigo.

Os poemas de Martín Codax que figuran no pergamino son os seguintes:
• Ondas do mar de Vigo
• Mandad'ey comigo
• Mha irmana fremosa treydes comygo
• Ay Deus se sab'ora meu amado
• Quantas sabedes amar amigo
• En o sagrad' e Vigo
• Ay ondas que eu vin veer

Cantigas de Santa María

As Cantigas de Santa María son un conxunto de 427 composicións en galego-portugués, que no século XIII era a lingua fundamental da lírica culta en Castela. Atópanse repartidas en catro manuscritos, un deles na Biblioteca Nacional en Madrid (Codex To, por Toledo), dous en San Lorenzo do Escorial (Codex E e T) e o cuarto en Florencia (Codex F).

Autoría
Existen dúbidas sobre a autoría directa do Rei Afonso X o Sabio, pero ninguén dubida da súa participación directa como compositor en bastantes delas. W. Mettmann, autor dunha edición crítica dos textos das Cantigas, cre que ao poeta e trovador galego Airas Nunes se poden atribuír moitas delas. A cuestión da autoría non está resolta aínda pero co tempo e as investigacións vai crecendo a idea dunha participación directa do rei.

Clasificación
As Cantigas de Santa María pódense dividir en dous grupos:
- O primeiro fórmano as cantigas da nosa Señora, son cantigas narrativas con louvanzas á Virxe Santa María e que é un verdadeiro compendio de historias, milagres, xogos, etc relacionados coa Virxe, ben sexa pola súa intervención directa ou polos amores místicos que a súa figura xera nas almas piadosas.
- O segundo son as cantigas de loor, máis reducido (posto que son as cantigas cuxo número de orde é múltiplo de dez); trátase de poemas máis serios, profundos, case místicos, nos cales en lugar de cantar os milagres da Virxe reflectese sobre ela, como nunha oración.

Orixe
A devoción mariana estaba en auxe nese século e frades, clérigos e cabaleiros en xeral participaban dela. O rei alentaba nas súas cantigas poetas e xograres para que dedicasen os seus esforzos e inspiracións á Santa Dama.

As noticias que posuimos da música galega no Renacemento son moi escasas, a pesares do florecemento na época en España e Europa da música contrapuntística. Tal vez a falla de aristócratas e nobres residentes en Galiza pode ser unha das razóns. A música circunscribíase casi exclusivamente ás catedrais, principalmente á de Santiago. Sábese que arredor de 1511 xa existía unha capela de música na catedral, e tamén que contaba con varios órganos, moitas veces interpretados por mestres estranxeiros.

O repertorio que se interpretaba era moi variado. Amáis do cantoplano executábanse obras de mestres de capela da mesma catedral (do mestre Ordóñez, de Francisco Logroño, etc.), así como doutros músicos de recoñecido prestixio, como Palestrina ou Josquin Desprez, (que tamén soaban na catedral de Ourense xunto a Cristóbal de Morales, Philippe de Monte...).

Por desgracia, tampouco sabemos nada da música profana nin instrumental composta en Galiza neste período. Toda a información que temos é da música relixiosa vencellada ás catedrais galegas. O tránsito do Renacemento ó Barroco produciuse, no eido musical, dun xeito lento, sen roturas nin fisuras notábeis. A característica principal do novo estilo vai ser a aparición do baixo continuo, co que as voces deixan de ter a mesma importancia pasando a destacar as voces extremas, a melodía e o baixo.

O vilancico, unha forma musical típicamente hispana, foi cultivado por todos os mestres de capela das catedrais españolas, que tiñan a obriga ineludíbel de compoñer un número determinado deles, para datas sinaladas, sen poder facer uso dos t?estreadaos anteriormente. Na época tiña unha estructura semellante á da cantata relixiosa.

Mestres de capela - Santiago de Compostela

PEDRO PERIÁÑEZ [†1613] (ou Pedro Yáñez). Desempeñou o seu maxisterio a principios do século XVII. Aínda que non se conserva ningunha obra súa, hai razóns para pensar que tivo especial relevancia na catedral. Na súa etapa comenza a emplearse o harpa -que posteriormente faráse indispensábel en todas as catedrais españolas- para o continuo.

ANTONIO CARREIRA MORÁN [†1637], mestre da catedral de Braga, sucedeuno ata o seu pasamento. Deixounos uhna das composicións máis antigas, na que figura o acompañamento do harpa como realizador do baixo continuo.

JERÓNIMO VICENTE, de quen se conservan seis ou sete composicións no máis puro estilo policoral barroco.

DIEGO PONTAC. Mestre da catedral de Granada, adoitaba levar consigo a súa música alá onde traballaba, polo que non se conserva nengunha obra.. Permaneceu en Santiago ata o 1647; despois desapareceu, sen dar noticia ao Cabildo.

DIEGO VERDUGO. Procedía de Madrid e desempeñou o cargo entre 1665 e 1680. Compuso un grnde número de obras, pero tamén as let?vou consigo ó seguinte destino seu, Salamanca, e non se conservan.

JOSÉ DE VAQUEDANO [Puente la Reina, 1642 - Santiago, 1711] foi un dos músicos máis destacados do barroco español. Instalouse en Santiago en 1681, onde permaneceu ata a súa morte.

Toda a súa producción é de carácter relixioso. A súa música constitúe unha das meirandes contribucións do século XVII español, tanto pola súa riqueza melódica como pola súa extrema policoralidade (ten obras para dezaseis voces en cinco coros). Tamén é o autor dunha Sonata a 3 que, por riba de ser a primeira de todas, é de momento o único exemplo coñecido en España deste xénero na época.

Consérvanse arredor dun cento de composicións súas nos arquivos da catedral.

MATÍAS GARCÍA BENAYAS. Foi mestre de capela da catedral de Mondo&ntildt?e;edo (as primeiras novas dun mestre de capela nesta catedral datan de 1314) e continuou o seu labor en Tui. Deixou unha abondosa e interesante producción musical no estilo da época.

JERÓNIMO CARRIÓN. Nomeado en 1687, permaneceu en Mondoñedo ata o ano 1690, data en que conseguiu igual praza en Ourense, onde só estaría uns meses para establecerse definitvamente en Segovia. Entre a súa numerosa producción musical (máis de 600 pezas) destaca o vilancico en galego Tumbe y retumbe el pandeiro, composto probabelmente durante a súa estadía en Galicia.

ANTONIO (MERELLE) PARIENTE. (finais do s. XVII) Foi o primeiro mestre de capela do que se conserva obra nao arquivo da catedral de Mondoñedo. O seu estilo é semellante ó dos outros mestres da época.: obras para dous coros con acompañamento de órgano e harpa.

PRIMEIRA METADE DO SÉCULO

Na evolución da música das primeiras décadas do século mantivéronse moitas das características aparecidas no século anterior, pero tamén houbo algúns cambios. O baixo continuo seguíu presente, pero foise advertindo cada vez máis a diferencia entre solista e coro. Como consecuencia, as composicións de carácter relixioso fóronse asemellando máis ás arias operísticas e cantatas italianas. Fálase dun novo estilo: o "italianismo musical".

As primeiras décadas viron o maior esplendor da catedral de Santiago, que se convertiu nuhna das xoias do barroco. Os oficios relixiosos eran cada vez máis suntuosos, e a música fíxose indispensábel. O número de músicos aumentaba nas capelas e pola influencia italiana aparece o violín, de xeito que non houbo catedral ou colexiata que non contase ó menos con dous violinistas na plantilla.

O vilancico foi aínda máis popular que no século pasado; fíxose máis extenso, e foi pouco a pouco perdendo o tono relixioso, de tal xeito que sería suprimido das catedrais a finais de século. Gracias a eles introdúxose o galego nas catedrais sen oposición. O primeiro escrito íntegramente en galego, de Melchor López, estreouse na catedral de Santiago en 1790.

Mestres de capela - Santiago de Compostela

ANTONIO DE YANGUAS [1682-1753]. Consérvanse gran número de obras súas (arredor de 500 en diversas catedrais españolas), pero case non hai datos sobre a súa vida. Naceu en Medinaceli, e tras pasar por Madrid e Sigüenza, chegou a Santiago en 1710. Oito anos máis tarde, conseguíu igual praza na catedral de Salamanca. En Santiago só se conservan catro obras deste autor.

DIEGO DE LAS MUELAS [1698-ca.1742]. Ocupou a praza entre 1719 e 1723; foi un dos músicos máis apreciados na catedral e moitas das súas obras seguiron cantándose en Santiago en data recente.

PEDRO RODRIGO [†1750] sucedéu ó anterior.Foi mestre de capela durante 21 anos e por iso a súa obra conservada no arquivo da catedral é máis abundante: unhas 23 obras, todas en latín.

PEDRO CIFUENTES [†1771]. Non se coñecen datos sobre a súa vida. A súa producción conservada na catedral é escasa: media ducia de pezas, todas en latín.

Mestres de capela - Lugo, Mondoñedo, Ourense e Tui

FRANCISCO GALINDO [†1724]. Ocupou a praza de mastre de capela en Mondoñedo de 1694 ata 1724. Nas súas obras empregou, coma os seus antecesores, gra densidade de instrumentos graves no acompañamento.

ANTONIO ROEL DEL RÍO [†1767]. A él débese a introducción da orquestra italiana na catedral mindoniense, aínda que non facía moito uso dos violíns o frautas. Foi o autor de Institución Harmónica o doctrina musical teórica y práctica ( Mondoñedo, 1748) e Razón natural i científica de la música en muchas de sus más importantes materias (Santiago, 1760)

FRANCISCO QUIROGA. Foi mestre da catedral de Ourense cara a finais de século. Consérvase unha abundante producción súa no arquivo catedralicio de Ourense.

SEGUNDA METADE DO SÉCULO

Esta etapa, aínda que de tránsito entre o estilo anterior e o clasicismo, foi dunha ampla productividade musical e, desde o punto de vista artístico, unha das máis elevadas.O período péchase co declive total da música nas catedrais; as causas foron as guerras (contra ingleses e franceses), sublevacións das colonias, e desamortizacións.

Na orquestra desaparecen algúns instrumentos (claríns, cornetas, chirimías, baixóns...) e sumáronse outros (trompas, óboes, violas, fagotes e contrabaixos).

Aparece a ópera e a música é patrocinada por sociedades (Filharmónicas, Casinos, Círculos de artesáns...). Na Coruña constrúese un teatro de ópera no ano 1768 e en Ferrol outro en 1769.

Buono Chiodi

BUONO CHIODI. Naceu en Saló (Brescia) en 1728 e morreu en Santiago de Compostela en 1783. Chegou en 1770 e fixo un enorme labor como compositor, mestre e director da capela de música e dos nenos do coro. Toda a súa producción musical (unhas 550 composicións) consérvase no arquivo da catedral compostelá.

Fixo posíbel a transición do barroco ó clasicismo na catedral. O italianismo está presente nas súas composicións na melodía, acompañamentos e estructura das obras. Deu especial importancia á corda facendo moito uso de violas e contrabaixos. Durante o seu maxisterio, a terceira parte dos músicos da orquestra eran estranxeiros, e gozaban dunha posición privilexiada na cidade.

Melchor López

MELCHOR LÓPEZ XIMÉNEZ, [Hueva, Guadalajara,1759 - Santiago, 1822]. Tomóu posesión do cargo de mestre de capela en 1784. Son poucas as veces que sae de la catedral, quizáis debido a un defecto físico que lle quedóu ó nacer. Durante 38 años se entregou ao cuidado e ensinanza dos nenos do coro, así como á composición de música e dirección da capela y da orquestra.

Nun principio proseguíu a obra emprendida por Chiodi. Tiña unha capela sólida e estábel. Pouco a pouco os cantantes e músicos estranxeiros que se ían xubilando foron sustituídos por músicos nacionais moitas veces formados na mesma catedral. Todo este panorama favoreceu o desenvolvemento dun novo estilo musical, que foi en auxe ata pouco antes da invasión dos franceses en 1808. Este feito, xunto con unha serie de medidas económicas que afectaron gravemente á igrexa , propiciou unha grave crise na capela da catedral, al igual que no resto do país.

Admirador da música de Haydn, a súa obra son 18 volúmenes encuadernados con 931 partituras, que son obras maestras da música española, Hai que destacar que, das 4.000 obras musicais da catedral de Santiago, un total de 931 lle corresponden. Pero, sen lugar a dúbidas, a súa obra maestra é a Misa de Réquiem, realizada en 1799.

Outros mestres

BERNARDO SANMILLÁN MARTÍNEZ [†1777] foi mestre de capela en Mondoñedo sucedendo a Roel del Río. A él débeselle o tránsito do barroco ó novo estilo clásico.

JOAQUÍN LÁZARO [1746-1786] foi o seu sucesor. Na súa obra (da que só queda unha ducia de oezas en Mondoñedo) pódense apreciar todas as características do novo estilo.

JUAN ANTONIO BASTERRA [†1790] foi mestre de capela da catedral de Tui durante máis de vinte anos. Só se conservan 25 composicións súas, que no aspecto estilístico pertencen máis o italianismo que ao clasicismo.

ÁNGEL CUSTODIO RODRÍGUEZ SANTABAYA [1750-1804]. Natural de Tui, foi mestre de capela en Mondoñedo, e autor dos primeiros vilancicos en galego para o nadal. A súa producción é moi abundante (máis de 500 obras)

O SÉCULO XIX

Os primeiros anos do século foron dunha grande inestabilidade política (gobernantes ineficaces, guerras contra Inglaterra, invasión napoleónica, perda da escuadra en Trafalgar, emancipación das colonias...) e fonda crise económica, que rematou co esplendor das capelas das catedrais, depositarias case en exclusiva da música e da ensinanza musical ata entón. Os cambios sociais neste século e á aparición da ópera fixeron que os empresarios e sociedades tomasen o relevo. Na década dos 30 fúndanse as primeiras escolas de música e conservatorios, e na metade de século aparecerán as bandas de música e importantes formacións corais (orfeóns...).

O romanticismo vai desplazar ó clasicismo p?case a comenzos do século, e con él aparece a música de cámara nos salóns burgueses, onde sempre había un piano. En Galiza, o acontecemento cultural máis importante é o Rexurdimento, a toma de conciencia do valor da fala e cultura galegas, e a música viuse impregnada totalmente das novas ideas, co emprego da lingua e temática galega na maioría das composicións a partires de 1860.

Mestres de capela no século XIX

RAMÓN PALACIO [Zaragoza, 1793-Santiago, 1863] sucedeu en Santiago a Melchor López en 1826. O seu legado musical é considerábel: máis de 150 composicións; a maioría en latín, fronte a uns poucos vilancicos (xénero que estaba en decadencia).

JUAN TRALLERO PALMER [†1891], o seu sucesor, tivo que afrontar estrecheces económicas e buscar traballo extra fora da catedral. Compuso un cento de obras, a inmensa maioría en latín.

JOSÉ PACHECO [Mondoñedo, 1784-Mondoñedo, 1865], alumno de Melchor López sucedeu a Santavaya en Mondoñedo. A súa producción acada máis de 300 composicións, entre elas 36 vilancicos en galego.

PASCUAL GREGORIO SAAVEDRA IGLESIAS [Mondoñedo, 1829-Mondoñedo, 19p?10]. Foi mestre de capela na súa cidade e autor de preto dun cento de composicións, destacando 26 vilancicos en galego.

PASCUAL ENCISO [Mondoñedo, 1805-Ourense, 1872]. Foi nomeado mestre de capela na catedral de Ourense en 1853. Deixou unha abondosa producción (123 obras, en fase de catalogación)

GASPAR SMITH [Barcelona, 1767-Tui, 1819] foi mestre da catedral de Tui. Deixou arredor de 70 pezas a 4, 5 e 6 voces e cunha orquestra que xa incluía viola e mesmo clarinete. A súa estética musical adiantouse ás novas tendencias que estaban desenvolvéndose noutras catedrais.

MANUEL DE RABAGO BALLESTEROS [León, 1777-Tui, 1819] sucedeu a Smith en Tui. O número de obras súas conservadas achégase a un cento. Tamén foi un mestre innovador, de gran sensibilidade e creatividade musical.

JOSÉ MARÍA ÁLVAREZ [Tui, 1810-Tui, 1882] tivo que facer fronte a numerosas penurias no seu maxisterio en Tui. A súa producción é abundante (maís de 150 pezas) e non menos interesante que a dos seus predecesores.

MANUEL MARTÍNEZ POSSE [Baio, 1858-Tui, 1935]. Acadou o maxisterio en Tui en 1892. Na catedral tudense hai un total de 154 obras súas , e varios arranxos e transcripcións.

Marcial del Adalid

MARCIAL DEL ADALID GURREA, [A Coruña, 1826 – Lóngora, A Coruña, 1881] Foi o primeiro músico galego que escribiu música profana "culta". Comenzou os seus estudos musicais na súa cidade natal. En 1844, tran tentar estudar con Chopin en París, vai a Londres onde (de 1844 a 1849) estudia con Ignaz Moscheles. Volta logo a París, e parece ser que recibiu consellos de Liszt. De volta a España viviu algúns anos en Madrid e despois dunha viaxe a París onde tentou sen éxito estrear a súa ópera Inés e Bianca no Théâtre des Italiens en 1878. retirouse ó seu pazo de Lóngora, onde residiu compondo ata a súa morte un tanto apartado da vida musical.
A súa obra é principalmente para piano só ou voz e piano. Moitas veces utilizaba melodías populares xunto con textos de poetas galegos contemporáneos e debémoslle o inicio do cultivo dun novo xénero: a melodía galega. Reuniu folclore galego para o Cancionero de Inzenga, e sobre todo a súa obra Cantos viejos y nuevos de Galicia foi a base da recuperación e mentemento da música popular galega.

Obra

• Ópera: Ines e Bianca.
• Orquestra: Gran obertura...
• Música de cámara: 2 tríos, Sonata en mi bemol para violín e piano...
• Piano: 3 sonatas., sonatina en sol mayor, andantino con variacións, nocturnos, baladas, impromptus, elexías...
• Cancións: Cantos viejos y nuevos de Galicia., Cantos populares gallegos.

Ademáis do seu imponente catálogo pianístico, Adalid é autor de máis dun cento de cancións escritas en seis idiomas (alemán, español, francés, galego [25 cancións], italiano e latín).

Ópera prima
“Inés e Bianca” é o título da primeira ópera galega. Pero a súa peculiaridade non vén só en que sexa a primeira, senón que conta a historia de personaxes galegos e usa material autóctono do folclore galego.. Non é a única, xa que hai outra ópera titulada “Cantuxa” que é obra de Gregorio Baudot que, malia ser asturiano pódese considerar como galego.

Xoan Montes

XOÁN MONTES CAPÓN [Lugo 1840-1899] foi o primeiro e máis importante representante do nacionalismo musical galego. Foi mestre de capela e organista da catedral de Lugo onde fixo de divulgador da música culta. Fundou o Orfeón lucense (1879) e a Banda Municipal. Colaborou na recollida de cantos populares con Casto Samoedro e Felipe Pedrell para o Cancionero Musical de Galicia e Cancionero Popular Español. Da súa producción destacan Alborada Gallega, Sonata Gallega Descriptiva, Aires Populares de Galicia, A sega, As lixeiras anduriñas, Negra Sombra, e as seis Baladas Gallegas, onde musicou versos de Rosalía, Curros Enríquez e J. Pereira.

PASCUAL VEIGA IGLESIAS (Mondoñedo, 1842 - Madrid, 1906), autor da música do Himno galego e doutras composicións como "Alborada Gallega", coñecida como "Alborada de Veiga".
Comezou a compor de neno. Foi profesor do Conservatorio Nacional de Madrid e fundou e dirixiu varios orfeóns, cos que recebeu numerosos premios. Co Orfeón Coruñés obtivo a medalla de ouro e as Palmas Académicas durante a Exposición Universal de París de 1889. Foi organista da Igrexa de San Domingos de Betanzos e da Colexiata da Coruña.
Está enterrado no cemiterio de Mondoñedo, nun mausoleo dedicado polos seus admiradores e paisanos.
O seu fillo José Adolfo Veiga Paradís foi tamén compositor.

José Castro "Chané"

JOSÉ CASTRO GONZÁLEZ, máis coñecido como “Chané”, foi un dos máis importantes músicos galegos. Naceu en Santiago de Compostela o 18 de xaneiro de 1856. Era Catedrático de Belas Artes na Coruña. Foi director do “Orfeón Coruñés” e máis tarde da coral “El Eco”. Con esta coral obtivo moitos galardóns pero malia o seu recoñecido prestixio, a cátedra que rexentaba na Coruña foi suprimida, e por esa razón tivo que emigrar. Deste xeito chegou a Cuba en 1893 e alí dirixiu o orfeón “Ecos de Galicia”. Foi mestre de música no “Centro Gallego” e colaborador noutras entidades galegas. Sábese que alí compuxo alguhna zarzuela galega, pero non hai moitod datos disto. Faleceu na Habana o 27 de xaneiro de 1917.

Entre as súas obras destacan Teus ollos, Unha noite na eira do trigo..

O SÉCULO XX

A principios de século a música espállase e o número de compositores aumenta. Pero a situación en Galiza é moi mala, e os músicos vanse fora para estudar ou traballar; algúns alcanzarán proxección internacional, como Gaos e Quiroga. A guerra civil e a posguerra impediron calquera recuperación, e os poucos compositores desta época tiveron, na súa maioría, que formarse e traballar fora do noso país. A situación foise normalizando pocuco a pouco no último tercio do século.

A finais de século veríanse truncadas dúas prometedoras carreiras: ían finar, moi novos, Xoan Viaño e Enrique X. Macías (aos 31 e 37 anos, respectivamente.)

José Baldomir Rodríguez

JOSÉ BALDOMIR RODRÍGUEZ [A Coruña, 1867-1947]. Discípulo de Marcial Torres del Adalid, foi director dos orfeóns "El Eco" e "El Brigantino", das orquestras do "Liceo del Brigantino", da orquestra da sociedade "Bretón de los Herreros" e dos coros e orquestra das Fillas de María. En 1906 foi invitado a dar un recital no Ateneo de Madrid e tamén realizou unha xira por España, Francia e Portugal.
Entre as súas obras destacan as óperas A Virxe do Cristal e Santos e Meigas e as obras instrumentais Oratorio e Poema sinfónico. Creou obras sobre a base de poemas de Rosalía (Ti onte, mañán eu; Grilos e ralos...), Pondal (Monte Branco, Ten o seu punto a rosa), Cabanillas (Camiño da ermita, O cantar...), Curros (¿Cómo foi?) e de outros poemas casteláns. Desenvolveu actividades de musicoloxía recollendo temas tradicionais galegos para Cantos y bailes populares de España de José Irizanga e Cancionero Musical Popular Español de Felipe Pedrell.
Foi nomeado académico da Real Academia Provincial Coruñesa de Belas Artes (1905), da Real Academia de Belas Artes de San Fernando (1922) e numerario da Real Academia Galega (1941)

Mauricio Farto Parra

MAURICIO FARTO PARRA [Santibañez de Valcorba (Valladolid), 1867-A Coruña, 1947]. Neto de galegos, coñeceu a música tradicional galega a través dos soldados destinados na súa cidade natal. Os seus primeiros estudios musicais tiveron lugar na Coruña, onde ingresou na banda do Rexemento Zamora. Tras abandona-lo exército, empregouse na Audiencia Territorial, actividade que combinou coa reparación de instrumentos musicais e cun intenso labor de investigación e composición. A primeira formación que creou foi a rolda "Blanco y Negro". Posteriormente dirixiu a coral "El Eco" e en 1916 fundou "Cantigas da Terra", dirixíndoa ata 1922. Tamén promoveu os coros "Queixumes dos pinos" e "Saudade". A maior parte das súas composicións (Soia, Espadela, escenas gallegas para coro y orquesta) inspiráronse na tradición popular galega, sobre a que investigou durante anos. Foi membro da Real Academia Galega e da de Belas Artes da Coruña (ingresou en ámbalas dúas en 1946).

Andrés Gaos

Alberto Garaizábal

Reveriano Soutullo

REVERIANO SOUTULLO OTERO [Ponteareas, 1880 - Madrid, 1932]. Xa desde moi novo apuntou unha capacidade para a música que o levou a dirixir, con só con catorce anos, o orfeón de Tui. Unha bolsa outorgada polo Concello de Vigo permitiulle completar a súa formación musical en Madrid, onde gañou o premio extraordinario da súa promoción. Gracias a isto puido perfeccionar a súa formación en Italia, Francia e Alemaña, instalándose ó seu regreso en Madrid. Alí acadou grandes éxitos no xénero da zarzuela, compoñendo case cen obras coma Paloma del barrio, La del Soto del Parral, Guitarras y bandurrias ou, en colaboración con Juan Vert La leyenda del beso
Ademais de Zarzuelas, Soutullo compuxo numerosas obras para piano e orquestra, e mesmo a ópera La devoción de la Cruz. O autor evocou Galicia en obras coma a suite sinfónica Vigo, o Himno a Vigo, a zarzuela costumista Los zuecos de Mari Pepa, Rías Baixas ou a muiñeira As mozas do couto. Nembargantes, a súa obra máis coñecida é a que dedicou á súa vila natal, o pasodobre Puenteareas. A peza estreouse, coa dirección do propio autor na alameda desta localidade o 20 de outubro de 1929. Despois foise espallando por todos os recantos do país e grande parte do estranxeiro, e mesmo a Banda Real Inglesa chegou a incorporala ó seu repertorio. Soutullo non chegou a ver a internacionalización desta súa obra ó morrer só tres anos despois da estrea.

Gregorio Baudot

GREGORIO BAUDOT PUENTE [Colmenar Viejo (Madrid), 1884 - Ferrol, 1938]; estudiou no Conservatorio Madrileño, obtendo os premios en Solfeo, Armonía, Frauta e Composición. Tras titularse en 1906, inicia unha carreira como flautista co Quinteto de Instrumentos de Viento de Pérez Casas, co que realiza unha importante xira americana. Ingresa no corpo de Directores de Bandas de Música Militares e en 1910 é nomeado director da Banda de Infantería de Marina de Ferrol. O resto da súa carreira vai transcurrir en Galicia, coa excepción dun destino en Larache entre 1915 e 1917. A súa obra, de marcado selo postromántico, inclúe dúas óperas (unha delas, Cantuxa), seis zarzuelas, tres esceas dramáticas, catro poemas sinfónicos, catro composicións para solista e orquestra, quince obras para banda civil e dez para banda militar, unha gran misa e sete pezas relixiosas máis, catro mostras camerísticas, tres lied, unha obra para piano, unha para coro, unha para rondalla e algúns exercicios escolásticos. Na súa producción atópase frecuentemente a utilización de melodías tradicionais de Galicia, Campo de Salamanca y Marrocos.

Eduardo Rodríguez-Losada

• Óperas: El Monte de las ánimas , O Mariscal (baseada na figura de Pardo de Cela), Ultreya, El Gran Teatro del mundo (existe un borrador para voz e piano. Sen estrear)
• Poemas sinfónicos: El diablo mundo (Ballet), El miserere. Los Caneiros, El Gnogmo, (Poema sinfónico), La Santa Compaña.
• Sinfonías: Sinfonía en Sol menor, Sinfonía en La menor, Sinfonía en Do menor, Sinfonía en Re menor, Concierto para piano y orquesta en Si bemol.
• Música de camara: 9 cuartetos, 3 trios Op. n.1, Preludio para dos violines y piano, 4 sonatas para piano

Manuel Quiroga

MANUEL QUIROGA LOSADA [Pontevedra, 1892 - 1961] Con 12 anos trasládase a Madrid cunha beca da Diputación de Pontevedra para estudiar no Conservatorio José del Hierro. Deu concertos en Madrid, Vigo e outras capitais, conseguindo un gran éxito. En 1909 trasládase a París e ingresa no seu conservatorio. En 1911 consigue el premio internacional del conservatorio de París y el "Pablo Sarasate" para jóvenes virtuosos. En 1914 viaxa a EE.UU., onde triunfa plenamente (na actuación de presentación da súa primeira xira xa tocou ante 5.000 persoas no hipódromo de New York). A fama do pontevedrés provocóu que os empresarios estadounidenses non dubidaran en fabricar merchandising (corbatas, encendedores, cigarros...) coa efixie e o nome de Manuel Quiroga. Recorreu triunfalmente EE UU, Canadá, Cuba, Suramérica,... En 1919, con 26 anos, Pontevedra adicoulle unha rúa recibindo un gran homenaxe.

Entre as súas creacións destacan: Caprichos para violín solo y para 2 violines, Concertos anticos, Alborada, Muiñeira, Canto amoroso, Rondalla, Danzas españolas, Habanera, Jota, Lonxe da terriña, Apuntes para violín, Danzas argentinas, Zortzico, Canto y danza andaluza,... Tamén grabóu en disco obras doutros compositores.

Manuel Quiroga é unha referencia a nivel internacional e está considerado como un dos máis relevantes intérpretes de todo o mundo no século XX. En troques o seu material discográfico achábase moi espallado, atopándose curiosamente algunhas das mellores recopilacións en países coma Estados Unidos, Xapón, Reino Unido ou Italia

José Fernández Vide

JOSÉ FERNÁNDEZ VIDE [Ourense, 1893-1981] ingresou como neno de coro aos 8 anos na capela de música da catedral de Ourense. Alí estudiou violín, harmonía, piano e órgano. En 1908 foi nomeado organista interino da catedral, siendo refrendado tres años más tarde como segundo organista titular; ocupou este cargo ata 1917.
Ademáis da tarefa na catedral, Vide traballou profesionalmente, dende 1910, como director do Orfeón Unión Orensana e como profesor de música na Escuela Normal de Magisterio. Como compositor obtén nestes anos algún premio: en Santiago, en 1918, por unha Suite para piano y orquesta e, de novo en Santiago, en 1924, pola muiñeira-concerto A Montañesa..
En 1924 trasládase a A Habana, requerido polo Centro Galego para traballar como docente na súa prestixiosa Academia de Bellas Artes, e en 1930 é nomeado director do Conservatorio da Academia. Dous anos máis tarde, decide regresar a Ourense. Neses anos en Cuba intensificou o su papel de compositor con abundante obra para piano, para voz e piano, con textos preferentemente en galego, e con dúas zarzuelas, Proba d´amor e Miñatos de vran. Esta obra estreouse anos máis tarde en Ourense en 1953.
Xa na súa cidade natal, en 1932, voltou á actividade musical facéndose cargo novamente da dirección do Orfeón Unión Orensana, para o que escribe boa parte da súa obra coral. En 1934, alegando motivos de saúde, presenta a dimisión. .A continuación retoma a súa actividade en 1937 como profesor de música ata a súa xubilación.

Jesús Bal y Gay

JESÚS BAL Y GAY [Lugo, 1905 - Madrid, 1993] desenvolveuse en varios terreos musicais: musicólogo, etnomusicólogo, compositor, ensaista,... Estudiou piano, harmonía e contrapunto no Conservatorio de Madrid. Vinculado activamente na súa xuventude ó movemento galeguista, entre 1928 e 1935 recolle moito material de folklore galego, que non se publicará íntegramente ata 1974 (Cancionero Gallego). Daquela viviu en Madrid na Residencia de Estudiantes, adicado ó estudio da música antiga española. En 1935 trasládase a Londres e de aí vai ó exilio en México en 1938. Neste país publica varios tratados musicolóxicos e leva a cabo un importante labor, contribuíndo a crear a rica vida musical de México naquela época (foi amigo de Stravinsky, así como frecuentou a Falla, Ravel, Rubinstein...). En 1965 retírase e volta a vivir a España, onde é invitado polo réxime, xunto con Rodolfo Halffter, como mostra de boa vontade.

Como compositor entra dentro da estética neoclásica da época. Todos os recursos técnicos teñen un emprego meditado estéticamente.. É autor, entre outras, das seguintes obras: Seis pezas para canto e piano encol de Verbas de Amado Carballo (1930-31), Serenata para orquesta de cuerda (1942), Tres piezas para orquesta sinfónica, Cuarteto de maderas (1945), Sonata para clarinete y piano (1947), Cuatro piezas para canto y piano (1948), Concerto Grosso (1951),e Hojas de álbum para piano (1965).

 

Rodrigo A. de Santiago

RODRIGO ALFREDO DE SANTIAGO MAJO [Baracaldo, 1908- A Coruña, 1985] formouse no Conservatorio de Bilbao. Foi violinista na Orquesta Sinfónica de Bilbao, subdirector da Banda de Erandio, e director das de Munguía e Valencia de Don Juan. Chegou a A Coruña no ano 1947 sendo xa un director e compositor porestixioso (obtivo en 1942 o Premio Nacional de Música) para facerse cargo da Banda e Orquestra municipais. Permanecería vinte anos na cidade, onde tamén dirixíu a coral "El Eco", e foi profesor de harmonía no Conservatorio. Tamén foi académico e membro de honra de varias institucións. En 1968 foi nomeado director da Banda Municipal de Madrid, onde estaría ata a súa xubilación.

Foi un prolífico compositor e a súa obra é principalmente de carácter vasco. Pero a súa longa estadía en Galiza impregnou unha parte non derpreciabel da mesma. Destacan un Requiem, dúas zarzuelas, La noche de San Juan e La canción de Zoraida, Cuatro paginas de Música Gallega, así como moitas obras para voz con acompañamento de piano e orquestra, como Chirriar dos carros na ponte, Doce sono, Tres cabanillescas, Meus recordos, e moitas outras.

Jesús González de Velasco

JESÚS GONZÁLEZ DE VELASCO. Naceu en A Coruña. Os seus primeiros estudios musicais realizounos en Navarra. De retorno á súa cidade natal, foi organista en varias parroquias e subdirector, durante 22 anos, da Banda Municipal, así como director de varias agrupacións e coros. Creou varias zarzuelas, entre as que destaca Forte deber é o querer, e numerosas cantigas galegas, entre as que sobresae Tan solo.

Xoan Viaño

XOAN VIAÑO [Ferrol, 1960 - 1991]. Cursou estudos de música na súa cidade natal e nos conservatorios de A Coruña e Santiago de Compostela, ampliando a súa formación en numerosos cursos con Cristóbal Halffter, Carmelo Bernaola, Luis de Pablo, Tomás Marco...

Entre as súas obras destacan: Los cisnes del lago Ontario para banda magnética (1985), Transparencias para dous violoncelos (1985), Metamorfosis para órgano, obra que obtivo o "Premio de Composición Cristóbal Halffter" en 1985, Músicas Nocturnas para 5 instrumentos (1986), Preludio y postludio a Cabalum, In Memorian G. C. para conxunto de metales, Canciones sobre el Cementerio Marino, de Paul Valéry, Visiones para piano, Nubes brancas, para orquestra de corda e Habbiamo fatto un bagno para orquestra sinfónica.

Enrique. X. Macías

ENRIQUE X. MACÍAS [Vigo, 1958 - 1995] De formación musical autodidacta, participou de 1980 a 1984 nos cursos de verán de Darmstadt. Foi compositor residente nos estudios de música electrónica da Radio Finlandesa (1981) e da Academia de Música de Cracovia (Polonia, 1982), así como compositor convidado do Instituto de Sonologia de Utrecht (Holanda, 1985), Groupe de Recherches Musicales de Paris (1986 e 1988) e STEIM de Amsterdam (1988). Tamén traballou no Espace Musical de Paris (1987 e 1988). En 1992 participou no stage de verán para compositores no IRCAM en Paris.
Entre os prémios obtidos cóntanse: Tribuna Internacional Gaudeamus (Holanda, 1981 e 1984); "Cristobal Halffter" de composición (1983); primeiro premio do concurso de composición da Joveen Orquesta Nacional de España (1984)...

A sua obra foi gravada para as mais importantes radios europeas (RNE, RAI, Radio France, NOS, Radio Finlandesa, ...), así como programada en importantes festivais e tribunas internacionais.
A discografia completa de Enrique X. Macías, totaliza 4 Lp's e 5 CD's.

Outros

• Ángel Barja
• Pilar Castillo
• Gustavo Freire
• Milagros Porta Siso
• Exidio Paz Hermo (Arxentina)
• Obdulia Prieto
• Daniel Quintas Calvo
• A. Rodulfo González

COMPOSITORES ACTUAIS

A música galega vive hoxe un bó momento, con dúas orquestras sinfónicas, numerosas bandas, e escolas de música e conservatorios nos principais pobos e cidades, por non falar da saúde do noso folclore. O número de compositores é moi extenso, destacando a figura de Roxelio Groba, que no seu labor docente formou a moitos deles; outros estudaron fora de Galiza ou marcharon fora por diversas circunstancias. Tamén hai que salientar a tráxica perda de tres dos máis grandes novos valores (Viaño, Macías e Balboa), que nos deixaron demasiado cedo.

Carlos López García-Picos

Roxelio Groba

Joám Trillo

Paulino Pereiro

Manuel Balboa

Juan Vara

Juan Durán

Fernando Alonso

Xavier de Paz

Octavio Vázquez

Outros (perdón polas omisións)