Historia da Rapa Das Bestas

 

 

A Rapa das Bestas de Sabucedo é unha festa que pola súa beleza foi declarada no ano de 1.963 como FESTA DE INTERESE TURÍSTICO INTERNACIONAL, e con motivo da inauguración da Rapa 2.007 acabaselle de otorgar o distintivo de FESTA DE INTERESE TURÍSTICO INTERNACIONAL polo que a Rapa pasa a convertirse oficialmente na 4ª festa galega que alcanza este distintivo, convertíndose asemesmo nunha das festa máis importantes de España.

Consiste no rodeo, baixada ó pobo e "rapa", de varios centos de cabalos salvaxes que viven en liberdade nos montes que rodean a Sabucedo coñecidos có nome de Montouto.

A tradición, conservada ata os nosos días, dinos que anos despois do descubrimento de América, cara o ano 1.567, atacou a toda a comarca unha peste que afectaba xa a moitos outros pobos de España e Europa. Tratábase da peste bubónica.

Por onde pasaba deixaba o seu rastro de dor e de morte. A existente medicina da época era inútil e o contaxio era demasiado sinxelo. Só se podía loitar contra ela con remedios caseiros ou coa axuda de algún Santo de particular devoción.

Vendo os estragos que facía esta peste, dúas mulleres de Sabucedo coñecidas por "as vellas", irmáns e solteiras, decidiron encomendarse a San Lourenzo, Patrón da parroquía, para que as protexera contra a peste. Para eso prometéronlle que lle darían como ofrenda dúas eguas que tiñán. As "vellas" coa fe posta no Santo, e para evitar o contaxio, colleron as súas pertenzas e saíron da aldea dirixíndose a unha carballeira próxima que apenas está a un quilómetro de distancia, e unha vez alí, no medio dos cabalos habitaron nunha moi humilde casucha que sería a súa morada ata a fín da peste. O paraxe onde se encontraba a debandita vivenda (da que todavía na actualidade se conservan aínda algunhas pedras dos cimentos), coñécese co nome de "Cabana".

Co paso do tempo foise derrubando e a pedra de que estaba feita empregouse para cerrar as fincas colindantes. Nos muros apareceron pedras da cociña, dinteles de portas, pedras de afiar, pías de moer gran, etc, etc..

As terras da parte superior á zona onde estaba a casa pasaron a denominarse, co paso dos anos, "Coto da Cabana", a carballeira próxima, "Lebagueiras Vellas"; a fonte onde ían buscar auga e a beber, "Fonte das Vellas" e a presa de auga que rega estes paraxes, "Presa das Vellas".

Alí albergaron a súa facenda durante algún tempo, con elas, as súas eguas prometidas ó Santo.

San Lourenzo protexeunas do contaxio e cando a epidemia desapareceu volveron á aldea e entregáronlle o Sr Cura as bestas que lle prometeran ó Santo, para que dispuxese delas.

O Sr Cura e os veciños coidáronas unha tempada pero logo tiveron crías e fóronse multiplicando, de maneira que decidiron que se levaran a Montouto e se deixasen alí, en liberdade, porque non había ningún veciño que se puidese encargar do seu coidado. Ían ó monte con certa frecuencia para ver as súas andainas e coidar de que non as roubasen e ver se as atacaban os lobos. Chamábanlle "As bestas do Santo".

O número de cabezas foi medrando e a natureza organizounas en manadas. Cada manada ten un macho que é o xefe, e a él están sometidas tódalas bestas. Dá as ordes e encárgase de vixiar o grupo de posibles ataques dos lobos o de calquera outro perigo que se poida presentar. Ten a súa zona de pastoreo que vai marcando coas súas feces, de maneira que calquera outro macho, xefe de manada, sabe que non pode traspasar os límites sen expoñerse ó encontro có dono do territorio e ter unha forte pelexa con él.

Cada manada ten a súa propia zona de pastoreo que respetan unhas manadas ás outras. Cada manada ten un número indeterminado de bestas. As manadas varían en número de reses, dende as meirandes que poden chegar a ter 30 ou 40 cabezas, ata as máis pequenas que poden rondar entre 6 ou 7. Na actualidade calcúlase que poboan os montes de Montouto arredor dun total de cincocentos animais, entre cabalos e bestas.

Dende o 1.678 ata o 1.718 exerce como sacerdote da parroquia de Sabucedo o cura  Don Gonzalo Bustillo, e no seu tempo, edita o "Libro de Culto y Fábrica" no que por primeira vez aparece un reconto das bestas de Sabucedo.

A cita literal di: ".....un potro vendido en 77 reales y dos potros más en 105 reales" (Folio 1º - Ano 1.682).

Non hai libros anteriores ó citado "Libro de Culto y Fábrica" polo que podemos deducir que anque a Rapa era anterior a esta data, nestes momentos xa estaba totalmente organizada.

A partir deste ano, tódolos curas sucesivos anotan as vendas de poldros e outros cartos relacionados coas bestas; por exemplo no ano 1.689 anótase: " Se vende una piel de yegua en 10 reales ". Noutros anos fálase de vendas de "pieles" de eguas e de vacas. É un dato que se repite frecuentemente. Normalmente estes coiros ou "pelexos" eran de animais que morrían. Comprábanos os curtidores ou zapateiros para facer con eles os seus traballos. Polo Catastro do Marqués de Ensenada (1.752) sabemos que nese ano hai en Sabucedo un curtidor - zapateiro chamado Francisco Monteagudo. É de supoñer que entre os seus devanceiros habería outros curtidores.

As bestas nestas datas baixábanse unha vez ó ano coincidindo có Domingo de Pentecostés, pasaban a noite no adro da igrexa e mais na eira do cura, e alí mesmo se facía a "rapa" o Domingo e Luns de Pentecostés.

En 1.723 hai unha nota que dí " En este año de compran 27 reales de hierba para mantener a las yeguas de la fábrica la noche del Domingo al Lunes ".

En 1.732 o cura anota no libro: " ....se mató una potrilla en las operaciones de rapa...."

A maneira de rapar consérvase actualmente do mesmo xeito que se facía na antigüidade. Normalmente non son necesarios máis de tres homes. Un deles sáltalle encima ó animal a rapar e agárrase firmemente ás crines.

Outro tenta de agarralo polo rabo e tirarlle del cara o chan para que non poida afirmarse nas pernas evitando ó mesmo tempo que o animal podar dar couces.

O terceiro home axuda ó que montoucollendo o animal pola cabeza no momento en que o xinete se baixa do animal, estes dous cruzan os brazos, darriba hacia abaixo, na cabeza do animal e intentan taparlle os ollos, mentres o do rabo da bandazos a dereita e esquerda para que o animal quede inmobilizado ou perda o equilibrio.

Neste momento entran en escena os rapadores que son dous mozos que con unhas grandes tesoiras vanlle cortando as sedas do pescozo e o rabo.

En 1.739 entra de cura Don Felipe Carabeo Sobrino que tivo grande interese pola Eguada do Santo. Como xa temos comentado, as faenas de rapa facíanse arredor da Igrexa có conseguinte ruído que alí se producía.

Por este motivo, D. Felipe, alegando que era irreverente realizar estas faenas neste sitio, porque nin deixaban oir os fieis " el Santo Sacrificio de la Misa ", e advertindo que tampoouco había outro sitio, solicitou ó Arcebispo de Santiago, nestas datas o andaluz Francisco Alejandro de Bocanegra y Jivaja, permiso para a cesión por parte da Igrexa, dun pequeno terreo lindante onde poder construír un " curro " para poder recoller as eguas do Santo durante os días que permanecen no pobo. Esta solicitude data do ano 1.778 polo que no 1.779 foi a primeira vez que se fixo a Rapa no " curro" (agora coñecido como curro vello).

Xa con anterioridade acudían a Sabucedo xentes de toda a comarca para asistir á Rapa, pero a partires de agora a xente ven pola mañá traendo as cestas coa comida e pasando o día na romaría da Rapa das Bestas. Algún cego e outros improvisados músicos animaban ó persoal cos seus violíns, gaitas ou zanfonas.

Así foi medrando a expectación da Rapa das Bestas de tal maneira que as veigas veciñas estaban cheas de xente que viñán para ver a Rapa, chegándose a producir pequenas disputas entre propietarios e visitantes.

Anos máis tarde construíronse unhas gradas de madeira para que os que ían a Sabucedo puideran ver a Rapa. Despois, dada a grande afluencia de visitantes, compráronse unhas gradas metálicas e houbo que rematar facendo un graderío de formigón, que si ben solucionou algo o problema durante uns anos, era unha construcción que afeaba de maneira gravísima o entorno da Igrexa de San Lourenzo.

Tendo en conta o feísmo do curro empezáronse os contactos con autoridades para derrubar toda esa estructura de formigón e devolvendo así o entorno da Igrexa o seu aspecto orixinal.

Despois de múltiples xestións, que duraron moitos anos, por fin conseguiuse facer un curro novo nuns terreos coñecidos como " O Campo do Medio " que o pobo donou para que alí pasasen as noites que están en Sabucedo, as bestas do Santo.

O actual curro é unha obra civil de grande beleza pois todo él está integrado no terreo en forma de semicírculo, e non se ven mais que as paredes frontais por onde entran as bestas.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Está feito en pedra recuperada doutras construccións e ten unha porta de bronce do escultor Oliveira (que sirve de imaxen de cabeceira desta web), escultor coñecido por outras obras como a estatua dos cabalos da praza de España en Vigo. Neste portal reprodúcense, nunha das follas, escenas da vida das bestas no monte, e da outra, a loita do home cos cabalos no curro.

A capacidade total dos graderíos que o compoñen e moi superior á do antiguo curro, pero a sona que ten, incluso internacionalmente, a Rapa das Bestas de Sabucedo, fai que se quede pequeno o seu aforo. Por poñer un exemplo, fontes do Concello da Estrada, que colaboran no desenrolo da festa, cifran a afluencia de persoas nunhas 20.000 na Rapa do ano 2.003.

A Festa

Celébrase na actualidade o primeiro Sábado, Domingo e Luns do mes de Xullo na parroquia de Sabucedo, concello da Estrada.

O Sábado

Ten lugar a Baixa. Ás seis da mañá hai unha misa para pedirlle a San Lourenzo os seus favores na celebración da festa. A ela asisten case que tódolos que van a subir ó monte para xuntar as bestas. A continuación, centos de persoas de tódalas idades soben os montes de Montouto, onde as bestas viven en liberdade durante todo o ano. Alí vanse ollando tódalas manadas e unha por unha rodéanse dende lonxe, con un cordón humano, para levalas a un paraxe no monte, onde se xuntan todas.

Cando están todas xuntas vanse traendo, rodeadas da xente que acude á Baixa, cara Sabucedo para celebrar, ás seis da tarde a Primeira Rapa.

A Rapa faise coma nos tempos antigos, seguindo as mesmas técnicas, que por tradición coñecemos, e que utilizaban os nosos devanceiros fai xa cinco séculos. É a loita do home co cabalo sen o uso de ningún artiluxio ou corda que poida axudalo. É unha loita limpa, chea de forza, maña e sobre todo grande beleza natural e grande nobreza. Como xa explicamos antes, só tres persoas deben loitar có animal. Ás veces é necesario que lle axuden outros debido a fereza dalgúns exemplares.

Primeiro sácanse do medio dos outros cabalos os poldros, para que non poidan sufrir ningún tipo de dano durante a Rapa. Esta operación realízana os rapaces que así se van preparando para aloitar cando sexan maiores, como se pode apreciar na foto, estes rapaces sempre van acompañados polos seus pais ou por adultos que previamente apártanlle os potros da manada ata un lugar seguro dende o que acompañan o potro a unha corte contigua ó curro chamada " a corte dos bichos ".

Comeza a continuación a Rapa propiamente dita coa actuación dos aloitadores. Son os mozos que se encargan de coller os cabalos para rapalos, cós mesmos procedementos de fai cinco séculos atrás. É un espectáculo emocionante presenciado dende as gradas por millares de pesoas.

A técnica empleada para a Rapa dos cabalos é a que xa se relatou anteriormente.

Unha vez terminada a Rapa vólvense a soltar os poldriños para que se xunten ás nais e despois, rodeados por un cordón humano son conducidos todos a un cerrado donde pasarán a noite.

O Domingo

Celébrase a principal Rapa cara as doce da mañá. Milleiros de persoas abarrotan as gradas que rodean o curro onde vai ter lugar a segunda Rapa. O procedemento segue a ser o mesmo que o dia anterior.

Primeiro sepáranse os "bichos" (poldriños) e despois faise a Rapa das bestas e cabalos segundo a tradición. É un bravo espectáculo che de emoción e coraxe.

Centos de periodistas chegados de todo o mundo, (o ano 2.003 houbo un total de 170 periodistas acreditados) enfocan as súas cámaras e mandan as crónicas por un servicio especial de internet montado ex profeso polo concello de A Estrada.

Ó final vólvense a soltar os "bichos" para que busquen ás nais e sigan o resto do día no monte de Sabucedo nunha vixiada tranquilidade.

O Luns

Cara as doce baixanse as bestas de novo dende o "cierre" ó curro. Vólvense a repetir as faenas de días pasados ante outra moi nutrida concorrencia. Ó final, cando se volven os poldriños ás súas naisvanse marcando un por un tódolos que pertencen ó Santo. A marca antiga era unha grella quentada ó lume que se lle poñía na zanca (en recordo da grella de San Lourenzo, patrón da parroquia).

Os machos (chamados garañóns) cortábanselle as puntas das orellas para distinguilos con facilidade.

Anos mais tarde, debido ó traballo que daba marcalos a fogo é para evitar sufrimento ó animal, acordouse poñer soamente a marca das orellas para todos.

Terminadas as faenas que a tradición impón, vólvense a xuntar tódalas bestas e cabalos para que, despois de ter buscadas cada quen a súa cría, volvelas a mandar ó monte de Montouto onde volverán a vivir a súa vida de liberdade total cada unha na súa manada.

Esta operación solo consiste en encamiñalas pola vella estrada que conduce ó monte. Elas soas marchan rinchando e a trote cara a súa zona de pastoreo que recordan perfectamente.

Durante estes días centos de postos de polbo, churrasco, bares, e todo tipo de atraccións ocupan a carballeira do Campo do Medio e dúas orquestas cada noite amenizan o baile que se prolonga ata altas horas da madrugada.