Etnografía etc.

A lingua usual da práctica totalidade da poboación desta zona é o galego. É a lingua usual e tamén exclusiva da maioría da poboación a nivel oral. Aínda que a maioría da xente, en determinadas circunstancias, use o castelán, non se pode, en propiedade, falar de bilingüismo, senón dunha situación máis complexa, cuns usos que poden caracterizarse como monolingües galegos a nivel oral, e case monolingües casteláns na escrita, con caracteres semilingües para as outras situacións (castelán oral e galego escrito). Isto é consecuencia da situación sociolingüística derivada das prácticas socias e educativas da poboación, maioritariamente de idade avanzada, con escolarización (amén de moi escasa) feita en castelán, mentres que a fala se mantivo sempre na variedade dialectal do galego propia de cada parroquia. Entre a pouca xente nova a situación é diferente, cun mellor grao de coñecemento do galego estándar e da escrita, e tamén do castelán.

Aínda que a cualifiquemos, como é, de case exclusivamente galega, a fala vese afectada permanentemente por un proceso de castelanización, sobre todo a nivel léxico (introducción de palabras novas e substitución de palabras galegas por termos casteláns), non existindo a penas castelanismos fonéticos nin morfosintácticos. Este proceso de castelanización ven de vello (coma no resto do galego) pero coa escolarización plena (acadada aquí desde a década do 1940), a introducción dos medios de comunicación (sobre todo a televisión), etc. acadou cotas que non fan máis que medrar. Outro factor novo é o retorno de emigrantes, notorio por exemplo en localidades como Láncara. Son sobre todo persoas que ó chegaren á idade de xubilación retornan (ben para quedárense definitivamente, ben para pasar tempadas) dos lugares en que residiron, como Suíza, Alemaña ou Francia, e Madrid, Barcelona, o País Vasco, ou a Asturias mineira, dentro da Península, (tamén Cuba, Arxentina e Venezuela, pero esta é emigración máis antiga e con moitos menos retornos). Estes emigrantes marcharan case sempre de moi novos, ou case de nenos, e retornan cuns usos lingüísticos nos que as interferencias entre a lingua propia (o galego da infancia), a lingua do lugar de residencia (alemán, francés, castelán…), e aínda a lingua de relación social practicada entre as comunidades inmigrantes residentes no lugar de destino (castelán entre os emigrantes en Alemaña, castelán e portugués en Francia e Suíza, etc.), son moi notorias e dan resultados en falares ás veces moi curiosos, sobre todo no léxico, xa que fonética e sintaxe, por raro que pareza, segue a ser case sempre perfectamente galega.

Por outra parte, certos sectores sociais, asentados nas vilas (Baralla e a Pobra de San Xiao) que teñen un modo de vida afastado do rural, e unha posición social sobranceira sobre os labradores (curas, mestres, médicos, algúns profesionais…), iniciaron un proceso de castelanización que tivo un momento de "clímax" arredor dos anos 1960-80, décadas nas que no comercio, na banca, na consulta dos médicos, etc, comezou a ser habitual o uso do castelán, e comezou tamén no ámbito das vilas a ser habitual o falarlles ós nenos en castelán. Esta situación remitiu desde a década dos 80, sendo de novo a lingua habitual da igrexa, do ensino, e dos diferentes profesionais (fóra evidentes excepcións) o galego.

En canto á variedade diatópica, a área comprendida polo val do río Neira abarca un espacio relativamente complexo no que a caracterización dialectal da línga galega se refire. Relativamente complexo no sentido de que se atopa nas lindes de dous dos tres bloques lingüísticos en que se divide o galego, (o "Central" e o "Oriental"), afecta a varias áreas lingüísticas (a "Luco-Auriense", a "Central de Transición" e a "Oriental-Central") e aínda a varias subáreas (a "Lucense", a "de Meira", e a "Fosagrada-Courel-Bierzo") e microsubáreas (a "de Becerreá" e a "Fonsagrada-Cervantes"), se ben no que a todo o pertencente ó Bloque Oriental se refire, tan só no nacemento e primeiros quilómetros do curso do río, pois a maior parte do val encádrase no Bloque Central, todo isto segundo a caracterización de Fernández Rey (1990, ver Bibliografía) a quen seguimos na maioría do exposto a propósito de variedades dialectais, así como nos mapas.

O territorio que describimos está atravesado por un bo número de isoglosas (algunhas delas de carácter diacrítico á hora de caracterizar as áreas amentadas), e a maioría delas xeograficamente dispostas de Norte a Sur. Algúns dos fenómenos dialectais máis relevantes dos que presentan nesta zona un límite ou isoglosa son:

1.- Dos tres posibles resultados que en galego dan os grupos latinos -ULT-, -UCT-, -OCT-, e -ORI-, que son: todos en "oi"; todos en "ui"; e a máis próxima ó étimo, con "ui" para os dous primeiros e "oi" para os segundos, é totalmente maioritario nesta zona esta última solución, tendo como exemplos "muito" (de "multum"), "truita" (de "tructam"), "noite" (de "noctem"), e "coiro" (de "coriam"), pero na parte próxima á desenvocadura, máis ou menos a partir da Pobra de San Xiao, comeza a aparecer o sistema maioritario (e dado por "normativo") do galego, coa solución "oi" para tódolos casos ("moito", "troita", "noite", "coiro"), (*1 en "mapa isoglosas").

2.- A terminación da segunda persoa do plural dos verbos é "-des" (como na maioría e na norma do galego), aproximadamente ó occidente de Láncara, por exemplo "cantades", "comerades", etc, e en "-de" para o imperativo ("sentade", "mirade"). Sen embargo, cara ó oriente desta localidade, a solucción é, coma no galego oriental, en "ai", coas formas, para os anteriores exemplos, de "cantais", "comerais", "sentai", e "mirai", (*2 en "mapa isoglosas")

3.- A solución "-iño", maioritaria e normativa do galego para a terminación latina -INUM (e "-iña" para o feminino -INAM), dase nesta zona no concello de Láncara, pero no de Baralla (a isoglosa coincide practicamente co límite do territorio municipal) é "-in", aparecendo, segundo o lugar, "camiño" ou "camín", "padriño/padrín", "fouciño/foucín", etc. O mesmo ocorre coa formación dos diminutivos ("pequeniño/pequenín" por exemplo). Os femininos e os plurais sen embargo son en tódolos casos en "-iña" ou "-iños/as" ("fouciña", "pequeniña", "padriños", "camiños" etc.), (*3 en "mapa isoglosas").

4.- O plural dos nomes rematados en "-n" (can, ladrón, camión…) ten dúas solucións nesta zona, o límite entre ambas é ademais a isoglosa establecida como delimitadora dos bloques Central e Oriental. No galego central a solución é a perda do "n", que se substitúe por un "-s" ("cas", "ladrós", "camiós"…), mentres que no oriental é en "-is" ("cais" "ladrois", "camiois"). Caso semellante é o dos nomes rematados en "-l" que dan "-les" no central e "-is" no oriental ("animales/animais" por exemplo). Xeográficamente esta isoglosa afecta só á zona de Neira de Rei, e desde alí cara ó norleste (*4 en "mapa isoglosas").

5.- A forma do pronome de terceira persoa é "il" na área máis occidental e "el" cara ó oriente, e mesma distribución espacial presentan as formas do demostrativo "iste/este", con hipercaracterización do masculino fronte a non hipercaracterización de ningunha das tres fromas, (en ningunha parte da zona descrita aparecen hipercaracterizacións do neutro "isto", ou do feminino "ista"), (*5 en "mapa isoglosas").

6.- O léxico tamén presenta certas variantes (a pesares de tratarse du territorio pequeno), sobre todo en termos relativos a labores, ferramenteas ou aperos agrícolas ("guita/horquillo" por exemplo), labores ou productos tradicionais, como da matanza ("chofre/chanfaino"), e en xeral palabras que designan elementos moi próximos e concretos, razón pola que estas variantes están a desaparecer, xunto coa desaparición mesma das realidades que describen. A distribución xeográfica das isoglosas do léxico é, coma case todas aquí, norte-sur, e o punto no que se tenden a producir as variacións é o limítrofe entre os concellos de Baralla e Láncara.

Fóra destas variacións internas, que nalgún caso afectan moi minoritariamente ó territorio descrito (como se dixo, por exemplo, o que a galego oriental se refire afecta só ó nacemento do río, no Cádavo, e ó seu curso alto en zonas de Neira de Rei), en xeral o galego desta zona é o galego central da área lucense. Algúns exemplos entre os fenómenos lingüísticos máis comúns son: ausencia de seseo e gheada; distinción de "ao" para o masculino e "a" para o feminino (irmao, vrao, chao, irmá, mazá, cha…); pronome de suxeito coa forma etimolóxica "tu" (non "ti", uso deste só para o indirecto); acento grave para a segunda persoa do plural de varias formas verbais (cantabamos, cantaramos, cantariamos…); formas "sen u" en palabras como "catro", "gadaña"... etc.

Na sección "Hª Contemporánea" hai un texto sobre a Guerra Civil no que se transcribe unha conversa cunha persoa da zona, (ver "Conversa sobre a Guerra Civil") onde se pode ver un exemplo de lingua da zona. Na web "conversas.org" pódese ler e escoitar unha gravación a Dn. Manuel Díaz López (Labrego, 1912, Carracedo, Láncara. Lugo), tamén orientativa do falar desta terra.

(Nos mapas hai enlaces a album con
imaxes de maior tamaño e resolución)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Mapa dialectal do galego

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Mapa isoglosas das principais variedades dialectais da zona Baralla-Láncara

Cultura (Lingua,
personaxes, etnografía...)

 

Volver a páxina Inicio Valdoneira
Ir a seccións " personaxes" , seguintes .(en obras).

Valdoneira 2002-3