Ramón Piñeiro López naceu en Armea de Abaixo, Carracedo, (Láncara, Lugo), en 1915. Ós 9 anos marchou a Lugo, a cursar o Bacharelato Elemental. En 1930 comeza a traballar en Sarria, nas oficinas dun comercio. En 1932 volve a Lugo, para estudiar o Bacharelato Superior, e comeza a súa actividade política: contribúe á fundación das Mocidades Galeguistas en Lugo, no 33 participa na Asemblea do Partido Galeguista, e no 36 é nomeado secretario do comité provincial para o plebiscito do Estatuto de Autonomía.

O 18 de xullo do 36 prodúcese a rebelión militar, Piñeiro intégrase, en representación dos galeguistas, no comité asesor do Goberno Civil. Ante a detención (e posterior fusilamento) do gobernador, e pesando varias denuncias sobre el, foxe e agóchase durante varios días. Como modo de zafar, ó mobilizaren a súa quinta incorpórase a filas, co que fai a guerra no bando nacional.

Ó rematar a guerra inicia os estudios de Filosofía e Letras na Universidade de Santiago. Desde 1943 participa na reorganización clandestina do Partido Galeguista, mantendo contactos co exilio e con forzas da oposición. En 1946 cruza clandestinamente a fronteira (axudado polos nacionalistas vascos) para participar nunha reunión en París na que se propón a Castelao como ministro do Goberno Giral (goberno da república no exilio), á volta é detido e condenado a 6 anos de cárcere, dos que cumpre tres.

Unha vez libre, establécese en Compostela e continúa o seu labor clandestino, pero desde esta data comeza unha liña política diferente, tentando atopar espacios de actividade legal para o galeguismo, influíndo decisivamente na disolución do Partido Galeguista e enfrontándose cos galeguistas exiliados, partidarios dunha acción máis enérxica coa dictadura. Para Piñeiro o obxectivo fundamental era acadar a galeguización da sociedade, non a través dun partido nacionalista, senón coa creación en Galicia de partidos políticos diversos que asuman o galeguismo (socialdemócratas, democristiáns... el mesmo participará en 1963 na creación do Partido Socialista Galego).

Esta nova liña, que se coñecerá como "culturalista" tenta dotar de prestixio e presencia a cultura galega, mantela viva nun ambiente hostil. Neste contexto, participa na fundación, en 1950, da editorial Galaxia, que dirixirá ata 1966. No mesmo 1950 Galaxia inicia a colección GRIAL, na que Piñeiro publica os seus tres principais ensaios: "Siñificado metafísco da saudade" (1950), "A saudade en Rosalía" (1952) e "Pra unha filosofía da saudade" (1953). Son ensaios influídos polo existencialismo nos que tenta atopar a esencia do ser do home a través da vivencia sentimental, e explica a saudade como unha forma de soidade ontolóxica, concibe o ser como só na súa singularidade.

Amais do labor de editor, nos 50 e 60 Piñeiro desenvolve unha intensa actividade "orientadora" e galeguizadora sobre todo entre os mozos universitarios. Ramón Piñeiro convértese en referente para as novas xeracións de galeguistas, que atopan acubillo na súa casa de Santiago de Compostela (arredor da que será famosa "mesa camilla"). Pola súa casa pasan moitos escritores e políticos que serán protagonistas da oposición ó franquismo e da Transición.

Entre 1966 e 1970 colabora como profesor invitado na Universidade de Middlebury (U.S.A). No 1967 ingresa na Real Academia Galega, co discurso "A lingoaxe i as lingoas", que foi respondido por Domingo García-Sabell, outro representante da tendencia culturalista e do grupo Galaxia.

Nos anos 70 renace o nacionalismo galego, con novas organizacións políticas, marcadamente de esquerdas, e novas xeracións de mozos que non perdoan a actitude política de Piñeiro (e do grupo "conservador" representado por Galaxia) e o seu papel na liquidación efectiva do galeguismo. Piñeiro recibe tamén duras críticas entre os escritores, especialmente por parte de Méndez Ferrín, (que fora un dos habituais da súa mesa camilla), quen na novela Retorno a Tagen Ata (1971) traza un personaxe literario, Ulm Roan, trasunto de Piñeiro, a quen mata sen remordemento, (aínda que Piñeiro pola súa parte non terá inconveniente en reseñar a novela en Grial).

Co restablecemento da democracia, tivo un importante papel no periodo preautonómico. A finais dos 70 funda con outros intelectuais galeguistas o grupo "Realidade Galega", co obxectivo de que Galicia obtivese un Estatuto de Autonomía en igualdade de condicións que as outras nacionalidades históricas. Formou parte do primeiro parlamento autonómico, elixido diputado pola provincia da Coruña, como independiente dentro das listas do PSdG-PSOE. En 1983 é nomeado primeiro presidente do Consello da Cultura Galega, cargo de desempeñaría ata a súa morte. En 1985 recibiu a Medalla Castelao. Faleceu en 1990.

En 1993 a Xunta de Galicia creou un Centro de Investigacións Lingüísticas e Literarias o que lle deu o seu nome, centro que no 1997 pasaría a ter a denominación actual: Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades.

A obra escrita de Ramón Piñeiro non é abundante, e céntrase case por completo (agás a labor de reseña e crítica literaria, desenvolvida sobre todo en "Grial") na filosofía da saudade: as amentadas "Siñificado metafísico da saudade", "A saudade en Rosalía" e "Pra unha filosofía da saudade"; e outras como "Notas pra unha filosofía galaico-portuguesa" (Galaxia, Vigo, s.a.), a resposta ó discurso de ingreso na Real Academia Galega do teólogo Andrés Torres Queiruga, titulada "Nova aproximación a unha filosofía da saudade", e "Filosofía da saudade" (Galaxia, Vigo 1984). O que si son abondosos son os textos sobre a súa figura e obra, amais da citada referencia en "Retorno a Taguen Ata" de Ferrín, hai moitas outras en artigos e libros. Quizais o texto máis destacable sexa "Da miña acordanza. Memorias de Ramón Piñeiro" (Vigo, Galaxia, 2002) unha "autobiografía" redactada en realidade por Carlos Casares (que foi o seu discípulo e amigo, e o seu continuador á fronte de Galaxia e do Consello da Cultura Galega), que constitúe un retrato de Piñeiro e tamén unha crónica desa época crucial na historia contemporánea de Galicia. Aínda que as primeiras páxinas destas memorias foron escritas por Piñeiro, a maior parte do traballo é froito da compilación e edición literaria a cargo de Casares de diversos materiais, sobre todo de horas de conversas entre ambos. Casares xa publicara en 1991 Ramón Piñeiro. Unha vida por Galicia, e en 1996 o vídeo-libro Ramón Piñeiro, promovido polo departamento de Publicacións do Centro de Investigacións Lingüísticas e Literarias Ramón Piñeiro. Na rede hai tamén bastante información sobre Ramón Piñeiro, pódese ver por exemplo este "retrato" (que inclúe enlaces a gravacións sonoras del), ou esta "biografía", ambos en "culturagalega.org" (web do Consello da Cultura).